Umowa wspólników (SHA): co zapisać, żeby uniknąć konfliktu

Umowa spółki trafia do akt rejestrowych w KRS, które każdy może przejrzeć. To, czego wspólnicy nie chcą pokazywać na zewnątrz, zapisuje się zwykle w umowie wspólników, nazywanej też SHA (od ang. shareholders’ agreement). Jest to umowa zawierana na zasadzie swobody umów, nieuregulowana wprost w żadnej ustawie.

Czym różni się od umowy spółki?

Umowa spółki wiąże spółkę i wszystkich wspólników, także przyszłych. Umowa wspólników wiąże zaś tylko tych, którzy ją podpisali, więc nowy wspólnik, który kupi udziały, nie jest nią związany, dopóki do niej nie przystąpi.

Inne są też skutki naruszenia. Uchwała zgodna z umową spółki, a sprzeczna z SHA, co do zasady pozostaje ważna. Naruszenie umowy wspólników oznacza odpowiedzialność wobec pozostałych stron: odszkodowanie albo, co wygodniejsze, karę umowną. Dlatego najważniejsze zabezpieczenia, np. ograniczenia zbywania udziałów, lepiej zapisać także w umowie spółki, a w SHA ich szczegóły i dodatkowe sankcje.

Co warto w niej zapisać?

Zasady wyjścia ze spółki

O tag-along, drag-along i lock-upie pisaliśmy we wpisie „Nieoczywiste sposoby kontroli zbywania udziałów i akcji”. Ponadto, warto uregulować także prawo pierwszeństwa przy sprzedaży udziałów oraz opcje call i put, czyli prawo żądania, żeby inny wspólnik sprzedał Ci udziały albo odkupił je od Ciebie, po ustalonej cenie lub według ustalonej formuły.

Pat decyzyjny

Przy udziałach 50/50 przydaje się przewidzieć mechanizm na wypadek impasu. Pierwszym krokiem bywa mediacja, a jeśli nie pomoże, sprawdza się np. klauzula tzw. rosyjskiej ruletki: jeden wspólnik podaje cenę, a drugi decyduje, czy po tej cenie sprzeda swoje udziały, czy odkupi udziały pierwszego. Taki zapis zniechęca do zaniżania wyceny, bo wspólnik, który ją podaje, nie wie, po której stronie transakcji się znajdzie.

Odejście wspólnika

W spółkach, w których wspólnicy pracują na rzecz projektu, warto ustalić, co dzieje się z udziałami osoby, która odchodzi. Zapisy typu good leaver / bad leaver przewidują np. odkup udziałów po wartości rynkowej, gdy wspólnik odchodzi z ważnych powodów, i po niższej cenie, gdy łamie zakaz konkurencji. W startupach łączy się to często z vestingiem, czyli stopniowym ‘nabywaniem’ praw do wszystkich udziałów przez kilka lat.

Zakaz konkurencji

Kodeks przewiduje zakaz konkurencji dla członków zarządu (art. 211 KSH), ale nie dla wspólników. Jeśli wspólnik ma nie móc prowadzić konkurencyjnego biznesu, trzeba to zapisać w umowie, najlepiej razem z karą umowną.

Zarząd i ważne decyzje

Umowa może określać, kto powołuje członków zarządu i które decyzje wymagają dochowania szczególnej procedury, np. zaciągnięcie dużego kredytu czy sprzedaż ważnej części majątku. Jeśli takie uprawnienie ma działać także wobec spółki, trzeba je przenieść do umowy spółki.

Jak zadbać o skuteczność?

Czas trwania. Nie zawieraj umowy wspólników na czas nieoznaczony. Takie zobowiązanie każda strona może wypowiedzieć z zachowaniem terminów umownych, ustawowych lub zwyczajowych, a gdy ich nie ma, ze skutkiem niezwłocznym (art. 365¹ KC). Wspólnik mógłby więc w każdej chwili skutecznie zwolnić się z zobowiązań. Bezpieczniej jest zawrzeć ją na czas oznaczony, np. 10 lat, bądź też na czas konkretnej inwestycji.

Forma. Jeśli umowa zobowiązuje do sprzedaży lub odkupu udziałów, zawrzyjcie ją w formie pisemnej z podpisami poświadczonymi notarialnie. Tej formy wymaga bowiem zbycie udziałów (art. 180 KSH). Dzięki temu, w razie odmowy zawarcia umowy, możliwe będzie skierowanie do sądu żądania zawarcia umowy sprzedaży (art. 390 § 2 KC). W razie niespełnienia tego wymogu, pozostaje zwykle odszkodowanie.

Kary umowne. Kara umowna pozwala dochodzić zapłaty bez udowadniania szkody. Może jednak zabezpieczać tylko zobowiązania niepieniężne (art. 483 § 1 KC), np. zakaz konkurencji czy obowiązek sprzedaży udziałów. Sąd może ją obniżyć, jeśli jest rażąco wygórowana (art. 484 § 2 KC).

Nowi wspólnicy. Jak wspomnieliśmy, umowa wspólników nie wiąże automatycznie nabywcy udziałów. Dlatego warto połączyć ją z ograniczeniem w umowie spółki, np. wymogiem zgody spółki na zbycie, i uzależnić zgodę lub skuteczność nabycia od przystąpienia kupującego do umowy wspólników.

Kiedy ją podpisać?

Najlepiej na starcie, gdy wszyscy są zgodni i nikt jeszcze nie wie, czy w ewentualnym sporze będzie w większości, czy w mniejszości. Drugim naturalnym momentem jest wejście inwestora albo innego nowego wspólnika.

W przypadku jakichkolwiek wątpliwości, skontaktuj się z kancelarią SJK Law&Tax.

FAQ

Czy umowę wspólników widać w KRS? Nie. Nie składa się jej do sądu rejestrowego, więc jej treść znają tylko strony.

Czym umowa wspólników różni się od umowy inwestycyjnej? Umowa inwestycyjna reguluje samo wejście inwestora, np. kwotę i warunki inwestycji, a umowa wspólników zasady współpracy po transakcji. Często łączy się je w jednym dokumencie.